ДЭЭЛНИЙ СОЁЛ

Монгол дээл бол дэлхийн хамгийн эртнээс тасралтгүй өмсөж ирсэн хувцасн соёлын нэг бөгөөд түүхийн хоёр мянган жилээс давсан арвин их өвийг тээн иржээ. Дээлийн түүх ижилгүй олон үе шат, нэн баялаг агуулгатай тул түүний мөн чанарыг нэгэн вэбсайтад бүрэн багтаах боломжгүй. Төв Азийн уудам тал нутгийн нүүдэлчин аймгуудаас үүсэлтэй дээл нь монгол хүний амьдралын хэв маяг, цаг уур, хөдөлгөөний онцлогт төгс зохицохоор бүтээгдсэн байдаг. Олон зуун дамжсан хаадын үе, нүүдэл шилжилт, Евразийн өргөн уудамд өрнөсөн соёлын солилцооны нөлөөгөөр дээл нь хийц, урлалын хувьд хувьсан хөгжсөн ч өөрийн онцгой хэлбэр дүрс, бэлгэдлийн утга учраа хадгалсаар ирсэн юм.

Дээлийг уламжлал ёсоор ноос, арьс, даавуу, торго зэрэг байгалийн гаралтай материалуудаар хийдэг нь Монголчуудын байгаль дэлхийтэйгээ нягт харилцан шүтэлцсэн, тогтвортой, дотоодын нөөцөд тулгуурласан хэрэглээний философийг илэрхийлдэг. Эвхэж бүслэх хийц, өндөр зах, бат бөх товч боолт нь нүүдэлчдэд хол зам туулах, улирлын эрс тэс уур амьсгалыг даван гарах, хөдөлгөөнд чөлөөтэй, эвтэйхэн байх боломжийг олгодог байв.

Зуун зуунаар дээл нь энгийн өдөр тутмын хувцас байхаа больж, өнгө, хээ угалз, материал, гоёлын чимэглэлээр дамжин угсаа гарал, нутаг ус, нийгмийн байр суурь, эсвэл ёслолын зориулалтыг илэрхийлсэн нарийн утга агуулгатай соёлын хэлний систем болон хөгжжээ. Оёдлын бүхий л нарийн ширхэг, хээ бүр, гоёл бүр нь бэлгэдэлтэй байсан тул дээл нь зөвхөн хэрэгцээний хувцас бус, үнэт урлагийн болон соёлын үнэт өв болон тодоор үлдсэн.

Өнөөдөр ч дээл нь эртний нүүдэлчдийн ухааныг шингээн хадгалсаар байгаа бөгөөд орчин үеийн загварт урам өгч, Монголын ондоошил ба тасралтгүй уламжлалыг илтгэх бэлгэ тэмдэг болон оршсоор байна.

Дээл бол зүгээр нэг хувцас бус. Энэ нь хүн ба байгаль, уламжлал ба орчин үе, хамт олон ба хувь хүн хоорондын тэнцвэрийг илэрхийлдэг гүн утгатай өв соёл юм. Дээл дараах агуулгыг өөртөө тээдэг.

Дээл нь Монголчуудын түүх, ёс заншил, урлагийн өвийг үеэс үед дамжуулан хадгалж, өмсөж эдэлснээрээ гарал үүслээ холбоход тусалдаг соёлын үнэт цогц юм.

Өнгө сонголт, хээ угалз, хатгамал бүр нь тусгай утга агуулах бөгөөд дээл нь баяр ёслол, зан үйл, өдөр тутмын амьдралд өөр өөр түүхийг өгүүлдэг бэлгэдлийн хэл болдог.

Уламжлалт дээлийг ноос, арьс, торго зэрэг байгалийн гаралтай, байгальд задардаг материалуудаар хийдэг нь түүнийг угтаа экологид ээлтэй болгодог. Түүний удаан эдэлгээтэй, олон талын хэрэглээтэй, хог хаягдал багатай хийц нь өнөөгийн тогтвортой хэрэглээний зарчимтай нийцдэг.

Дэлхийн хаана амьдарч буй Монголчуудын хувьд дээл нь нүүдэлч угсаа, гарал өв, соёлын бахархлыг сануулсан нэгдэх хүчтэй билэгдэл юм.

Дээл урлахад нарийн гар урлал, төгс хослол, уламжлалт арга барилын гүнзгий мэдлэг шаарддаг. Энэ бүхэн дээлнийг Монголын урлахуйн ухааны өндөр түвшний гэрч болгодог.

Монгол дээл нь уламжлал ёсоор эрэгтэй, эмэгтэй хүний хийц загварт тодорхой ялгаа гаргадаг ч өөрийн мөнхийн хэлбэр, өвөрмөц төрхийг хадгалсаар ирсэн.

• Байнгын хөдөлгөөн ихтэй аж амьдралд (морь унах, ан гөрөө, гадаа ажил) тохирсон энгийн шугам, даруухан өнгө голлодог.
• Мөр, цээжний хэсэг нь хүч чадал, хөдөлгөөнд зориулагдан хэлбэрждэг.
• Өргөн бүс хэрэглэж, ихэвчлэн төмөр эдлэлээр чимэглэн эр хүний сүр жавхаа, хамгаалах бэлгэдлийг илтгэдэг.

• Илүү нарийн хээ угалз, тансаг материал, гоёл чимэглэлтэйгээр урладаг.
• Хатгамал, тод өнгө, уран нарийн чимэг нь эмэгтэй хүний энхрий гоо үзэсгэлэнг тодотгодог.
• Үнэт эдлэл, гоёлын бүс, нарийн товч, товруу зэрэг нь эмэгтэй хүний гоо сайхан, нийгмийн байр суурийг илэрхийлдэг.

Эдгээр ялгаа нь нүүдэлчин нийгэм дэх эр, эм хүмүүсийн үүргийн онцлогийг илэрхийлдэг байсан боловч урлалын гоо зүйн хэмжээсээр тэднийг адилхан өргөмжилдөг.

Дээлийн хийц, өнгө, материал нь хүний нийгмийн байр суурь, эд хөрөнгө, мэргэжил, зиндаа зэргийг түүхийн туршид тодорхойлж өгдөг байсан.

• Торго, брокад, нарийн ноос зэрэг тансаг материал нь язгууртан, өндөр албан тушаалтныг илтгэнэ.
• Энгийн аж амьдралд даавуу, эсгий, ноосон материал бүхий дээл өмсдөг байв.

• Хаадын угсаа болон ноёд хутагт нар эрх мэдэл, хөгжил цэцэглэлт бэлгэдсэн тэнгэрийн хөх, гүн улаан, алтлаг, номин өнгө хэрэглэдэг.
• Энгийн айл өрхүүд өдөр тутмын хэрэгцээндээ тохирсон намдсан, байгалийн өнгө сонгодог.

• Тансаг хөвөө, алтлаг утас, үнэт чулуугаар чимэглэх нь эрх мэдэл, сүр хүч, нэр төрийг илтгэнэ.
• Товч, бүсний хийц, гоёл нь тухайн хүний гарал үүсэл, зиндааг харуулдаг.

Ингэснээр дээл нь зөвхөн хувцас бус, хүний нийгмийн үнэмлэх шиг бие дээрээ зүүсэн соёлын таних тэмдэг байсаар ирсэн.

Дээлийн бүхий л элемэнт нь Монголчуудын ертөнцийг үзэх үзэл, нүүдэлчний философид үндэслэсэн гүн бэлгэдлийн утгыг шингээсэн байдаг.

• Хөх – мөнхийн тэнгэр, эрхэмсэг байдал, амар амгаланг илэрхийлнэ.
• Улаан ба алтлаг – эрч хүч, хийморь, ивээл хамгааллыг бэлгэднэ.
• Ногоон – байгаль дэлхийтэй зохицон оршихуйг илтгэнэ.
• Цагаан – цэвэр ариун байдал, сайн санаа, оюун санааны гэрлийг бэлгэддэг.

• Ивээл хамгаалал
• Хөгжил цэцэглэл
• Урт удаан наслах
• Тэнцвэр, шүтэн барилдлага

Дээлийн эвхэж бүслэх бүтэц нь амьдралыг тэвэрч хүлээн авах, хамгаалах, эв нэгдлийг эрхэмлэх монгол үндэсний үзэл санааг илэрхийлдэг.

• Үндэсний бахархлын билэг тэмдэг
• Ёслол, баяр наадам, үндэстнээ илэрхийлэх үйл явдлын гол хувцас
• Орчин үеийн загвар болон соёлын харилцаанд урам зориг өгөгч эх булаг

Дээлний нийгэм-соёлын утга цаг хугацаатай хамт өөрчлөгдөж болох ч түүний мөн чанар хэвээр — өвөг дээдсийн мэргэн ухаан, урлагийн уламжлал, Монгол хүний мөнхийн сүнслэг эрчмийг тээсэн үнэт өв юм.